Η πολυετής επαγγελματική
δραστηριότητα των πυροσβεστικών στελεχών συνδέεται αναπόφευκτα, με υψηλή έκθεση τους σε τραυματικά γεγονότα, με το ανάλογο ψυχολογικό φόρτο.
Αναζητώντας έρευνες στη διεθνή βιβλιογραφία, υπάρχουν αρκετές που εξετάζουν τις ψυχικές επιπτώσεις αυτής
της έκθεσης στους εν ενεργεία πυροσβέστες, και κάποιες, ελάχιστες, που να ερευνούν το φαινόμενο στους Πυροσβέστες
μετά την συνταξιοδότησή τους.
Το πυροσβεστικό επάγγελμα, εν γένει, συγκροτεί μια
επαγγελματική ομάδα με αυξημένη έκθεση σε ακραία, απρόβλεπτα και συχνά
θανατηφόρα συμβάντα. Η βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι η χρόνια έκθεση σε
τραυματικά γεγονότα συνδέεται με υψηλά ποσοστά άγχους, κατάθλιψης και Διαταραχή
Μετατραυματικού Στρες (PTSD) (Stanley et
al., 2017).
Είναι προφανές ότι όποιες δυσάρεστες συνέπειες αυτές της εργασιακής εμπειρίας συνεχίζουν να
«συντροφεύουν» τον Πυροσβέστη ακόμη και
μετά τη συνταξιοδότηση.
Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε περιστατικά υψηλής
απειλής έχει τεκμηριωθεί ως ισχυρός παράγοντας κινδύνου για PTSD. Διεθνώς,
μελέτες έχουν δείξει ότι οι συνταξιούχοι πυροσβέστες παρουσιάζουν αυξημένα
ποσοστά PTSD σε σχέση με τους εν ενεργεία συναδέλφους τους. Σε αυστραλιανή
έρευνα, το ποσοστό πιθανής PTSD στους συνταξιούχους ανήλθε στο 18%, έναντι 8%
στους ενεργούς πυροσβέστες (Bryant et al., 2020).
Στην Ελλάδα, η μελέτη των Theleritis et al. (2020), η
οποία διερεύνησε πυροσβέστες που έλαβαν μέρος στις καταστροφικές πυρκαγιές της
Πελοποννήσου (2007), αναδεικνύει σημαντική επίπτωση συμπτωμάτων μετατραυματικού
στρες. Τα ευρήματα αυτά θεωρούνται ενδεικτικά για το πώς η συσσωρευμένη έκθεση
σε κρίσιμα συμβάντα μπορεί να επηρεάσει τη μακροχρόνια ψυχική υγεία και στη
φάση της συνταξιοδότησης.
Πέρα από το PTSD, η επαγγελματική εξουθένωση (burnout)
αποτελεί σημαντική παράμετρο. Μια ελληνική μελέτη των (Katsavouni et al. (2015)
κατέγραψε θετική συσχέτιση μεταξύ burnout, συμπτωμάτων PTSD και συχνότητας
τραυματισμών εν ώρα υπηρεσίας, υπογραμμίζοντας ότι το burnout δεν περιορίζεται μόνο
σε ψυχολογικά συμπτώματα, αλλά συνδέεται και με αυξημένο κίνδυνο σωματικών
τραυματισμών λόγω μειωμένης συγκέντρωσης και κόπωσης.
Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, το burnout μπορεί
να παραμένει ενεργό ακόμη και μετά την αποχώρηση από την υπηρεσία (Arble et
al., 2019). Η ψυχική επιβάρυνση των πυροσβεστών επομένως δεν ανήκει
αποκλειστικά στην περίοδο της επαγγελματικής ζωής τους αλλά επεκτείνεται στη
συνταξιοδότηση.
Ο ύπνος αποτελεί κρίσιμο δείκτη ψυχικής
λειτουργικότητας. Σε μελέτη Κορεατών συνταξιούχων πυροσβεστών, τα άτομα με PTSD
είχαν 2,7 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στον ύπνο
(Kim et al., 2022).
Διεθνείς μελέτες επίσης. αναφέρουν ότι η μετάβαση από
την ενεργή δράση στη συνταξιοδότηση
αποτελεί κρίσιμη περίοδο αναδιοργάνωσης της προσωπικής και επαγγελματικής
ταυτότητας του Πυροσβέστη.
Η ένταξη στην πυροσβεστική οικογένεια, λειτουργεί ως «κοινότητα υψηλής συνοχής» με
έντονο ομαδικό πνεύμα και αυτό ενισχύει την ψυχολογική θωράκιση. Η απομάκρυνση από αυτή τη
δομή μπορεί να οδηγήσει σε αίσθηση
απώλειας ρόλου, σε έλλειψη σκοπού και να δημιουργήσει συναισθήματα απομόνωσης.
Η έρευνα του Pepper (2021) επιβεβαιώνει ότι οι
συνταξιούχοι πυροσβέστες παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα καταθλιπτικής
συμπτωματολογίας από τον γενικό πληθυσμό, κάτι που συνδέεται άμεσα με την
απώλεια της επιχειρησιακής κοινότητας.
Η ομαλοποίηση του απομαχικού βίου θα μπορούσε να
επιτευχθεί από συστηματικά προγράμματα υποστήριξης, τα οποία μπορεί να περιλαμβάνουν:
- ψυχοθεραπευτική
υποστήριξη
- εκπαίδευση
σε δεξιότητες αντιμετώπισης
- ομάδες
υποστήριξης βετεράνων
- παρακολούθηση
ψυχικής υγείας
- ενίσχυση
κοινωνικών δικτύων
Στην Ελλάδα, παρότι με την καινοτομία της ίδρυσης του
γραφείου ψυχοκοινωνικής έρευνας του Πυροσβεστικού Σώματος, έχει αναγνωριστεί η ανάγκη της αντιμετώπισης
ζητημάτων ψυχικών προβλημάτων που σχετίζονται με το πυροσβεστικό επάγγελμα, απουσιάζουν
οργανωμένα μακροχρόνια προγράμματα που να απευθύνονται συγκεκριμένα σε
συνταξιούχους πυροσβέστες.
Τα διαθέσιμα διεθνή και ελληνικά στοιχεία
καταδεικνύουν ότι οι συνταξιούχοι πυροσβέστες αποτελούν πληθυσμό υψηλού
ψυχολογικού κινδύνου. Η συσσωρευμένη έκθεση σε τραυματικά γεγονότα, η
επαγγελματική εξουθένωση και η απώλεια ταυτότητας μετά τη συνταξιοδότηση
συνθέτουν ένα πολύπλοκο σύνολο παραγόντων που μπορεί να επηρεάζουν αρνητικά την
ψυχική υγεία.
Βιβλιογραφία
- Arble, E., et al. (2019). Models of resilience in
firefighters. Journal of Occupational Health Psychology.
- Bryant, R.A., et al. (2020). Trauma exposure in
retired firefighters. Psychiatry Research.
- Katsavouni, F., et al. (2015). Burnout and PTSD
in Greek firefighters. Occupational Medicine.
- Kim, J., et al. (2022). Sleep latency and PTSD in
retired firefighters. IJERPH.
- Pepper, C. (2021). Psychological functioning in
retired firefighters.
- Theleritis, C., et al. (2020). Coping and PTSD in
Greek firefighters. Journal of Affective Disorders.
- Πυροσβεστικό
Σώμα Ελλάδας (2019). Μετατραυματικό Στρες – Ενημερωτικό Υλικό.
- «Το
βαρύ ψυχικό φορτίο των πυροσβεστών». Η Καθημερινή, 2018.